06/11/2026
Amerika’nın İkinci Kuruluşu: Bir Nevi 1789
3 Kasım 2026 seçimleri, Amerikan siyasetinde yalnızca Demokratların Cumhuriyetçilere karşı kazandığı bir zafer olarak tarihe geçmeyebilir. Kongre’den eyalet valiliklerine, başsavcılıklardan belediye meclislerine, yerel yönetim kurullarından mahkemelerin idari makamlarına kadar uzanan değişim, 250 yıllık Amerikan Cumhuriyeti’nin temsil anlayışında yeni bir dönemin başlangıcına işaret ediyor. 19 yaşındaki öğrencilerin 16 yıllık siyasetçileri yenmesi, daha önce belirli makamlara hiç ulaşamamış toplumsal kesimlerin iktidara gelmesi ve parti hiyerarşilerinin dışından yükselen adayların başarıları, daha büyük bir soruyu gündeme getiriyor: Amerika, 1789’da kurulan cumhuriyetini 2026’da toplumsal ve siyasal bakımdan yeniden mi kuruyor?
Bir seçimden fazlası: Amerika’da ne değişti?
Amerikan siyasetinde seçim gecelerinin genellikle kendine özgü bir muhasebesi vardır. Hangi parti kaç sandalye kazandı? Senato’da çoğunluk kime geçti? Temsilciler Meclisi’nin kontrolü değişti mi? Kaç valilik el değiştirdi? Başkanın önündeki iki yıl nasıl şekillenecek? 3 Kasım 2026 seçimleri de ilk olarak bu sorularla değerlendirildi.Demokratların Kongre’de çoğunluğu kazanması, Cumhuriyetçilerin birçok eyalette güç kaybetmesi ve Donald Trump’ın ikinci başkanlık döneminin ortasında seçmenlerin verdiği mesaj, seçim gecesinin en görünür siyasi sonuçlarıydı.
Ben de, ilk gece tamamen bu konulara odaklandım; ancak ertesi gün ortaya çıkan tablo bana göre, çok çok daha derin bir siyasi değişim yaşandığını gösteriyordu. Hatta diyebiliriz ki, ABD ara seçimlerinde, sadece Donald Trump ve Cumhuriyetçiler kaybetmedi; tüm “eski siyaset” büyük ölçüde silinip atıldı.
Bir yanda, bir çok ilk var; şunlar zaten Türkiye’de de gündem oldu: Amerika Birleşik Devletleri tarihinin ilk Müslüman senatörü, Michigan’dan Demokrat Abdul El-Sayed seçildi. Georgia’da Keisha Lance Bottoms, ABD’nin ilk siyah kadın valisi olurken New Mexico’da Deb Haaland, ülkenin ilk yerli Amerikalı kadın valisi olarak tarihe geçti. Florida’da Cumhuriyetçi Byron Donalds, Wisconsin’de Demokrat David Crowley ve Nevada’da Demokrat Aaron Ford, kendi eyaletlerinin ilk siyah valileri oldular. Colorado’da 29 yaşındaki kadın siyasetçi Melat Kiros, Kongre’ye seçilen ilk Z kuşağı olurken Minnesota’da Peggy Flanagan, Senato’ya seçilen ilk yerli Amerikalı kadın oldu. New Hampshire’da Chris Pappas, Senato’ya seçilen ilk açık eşcinsel erkek olarak tarihe geçti. Texas’ta Gina Hinojosa eyaletin ilk Latin kökenli kadın valisi, California’da Xavier Becerra ise seçimle göreve gelen ilk Latin kökenli vali oldu. Bütün bu gelişmeler, 2026 seçimlerinin yalnızca partiler arasındaki güç dengelerini değil, Amerikan siyasi temsilinin toplumsal yapısını da değiştirdiğini gösteriyor.
2026 seçimleri, Filistinli ve Afgan göçmen topluluklarının siyasi temsilinde de tarihsel gelişmelere sahne oldu. New York’a Filistin kökenli Aber Kawas, eyalet Senatosu’na seçilen ilk Filistin kökenli Amerikalı ve eyalet yasama organına seçilen ilk başörtülü kadın olarak tarihe geçti. Georgia’da yine Filistin kökenli Ruwa Romman, eyalet Senatosu’na seçilerek 2022’de Temsilciler Meclisi’ne girmesiyle başlayan siyasi yükselişini sürdürdü. Kaliforniya’da ise Afgan mülteci bir ailenin kızı olan Aisha Wahab, Ağustos 2026’daki özel seçimle ABD Kongresi’ne seçilen ilk Afgan kökenli Amerikalı oldu. Bu üç ismin hikâyesi, Amerikan siyasetinde yalnızca kuşak değişiminin değil, göçmen topluluklarının siyasi temsilinin de yeni bir aşamaya ulaştığını gösteriyor.
Öte yandan, ABD siyasetindeki kuşak değişimini belki de en iyi anlatan örnek, Massachusetts’ten geldi: 19 yaşında, henüz üniversite öğrencisi olan bir Demokrat, Daniel Darris O’Connor, 16 yıldır görev yapan Cumhuriyetçi milletvekilini 438 oy farkla yendi. Arizona’da yine 19 yaşındaki bir üniversite öğrencisi, Sebastian Matta, milyonlarca insanın yaşadığı bir ilçenin adli idaresinde önemli bir kamu görevine seçildi.
Bütün bu gelişmeler aynı seçim gecesinde yaşandı. Üstelik de bu insanların hepsi, ABD siyasetinde sadece Cumhuriyetçilerin değil, Demokratların da klasik söylemlerine aykırı, “ezber bozan” siyasi çıkışlar, vaatler ve söylemleri nedeniyle seçildiler. Bunlar ve daha burada yer veremediğim nice örnek birlikte değerlendirildiklerinde, siyasi temsilin toplumsal sınırlarının genişlediğini ve ABD’de
Bu nedenle 2026 seçimlerinin hikâyesi, yalnızca Demokratların zaferi üzerinden değil, Amerikan siyasetinin daha geniş bir yenilenme süreci üzerinden okunmalı.
1789 ve 2026: Amerikan Cumhuriyeti’nin üçüncü yüzyılına girerken
2026 seçimlerinin zamanlaması da dikkat çekici. Amerika Birleşik Devletleri, tam da kuruluşunun 250. yılını kutladığı bir dönemde, siyasi temsilin kapsamını yeniden tartışıyor. Amerika’nın ikinci kuruluşu, siyasetin yeniden tanımlanması olabilir.
1789, Amerikan siyasi tarihinin en önemli tarihlerinden biri. Amerikan Devrimi 1775’te başlayan bağımsızlık savaşıyla gelişti, 1776 Bağımsızlık Bildirgesi’yle siyasi ifadesini buldu. 1787’de hazırlanan anayasa ise 1789’da yürürlüğe girerek bugün de devam eden federal anayasal düzenin temelini oluşturdu.
1689 İngiliz Haklar Bildirgesi ve 1776 Virginia Haklar Bildirgesi’nin düşünsel mirası üzerine inşa edilen Amerika’nın “Bill of Rights” (Haklar Bildirgesi), James Madison tarafından 8 Haziran 1789’da Kongre’ye sunuldu. 25 Eylül 1789’da eyaletlerin onayına gönderilen 12 anayasa değişikliğinden 10’u, 15 Aralık 1791’de yürürlüğe girerek ifade, basın, din ve toplantı özgürlüğünden adil yargılanma güvencelerine kadar Amerikan demokrasisinin temel haklar çerçevesini oluşturdu.
1789’da kurulan Cumhuriyet, dönemi için son derece yenilikçi bir siyasi deneydi. Kalıtsal monarşi yerine seçilmiş temsilciler, güçler ayrılığı, federalizm ve yazılı anayasa üzerine kurulu bir yönetim modeli oluşturuldu.
Ancak bu yeni cumhuriyetin temelinde büyük bir çelişki bulunuyordu.Halk egemenliği ilkesine dayanan devlet, halkın tamamını siyasi egemenliğin eşit katılımcıları olarak kabul etmiyordu. Kadınlar federal düzeyde güvence altına alınmış oy hakkına sahip değildi. Kölelik devam ediyordu. Yerli Amerikalıların siyasi hakları ve egemenlikleri büyük ölçüde tanınmıyordu. Oy hakkı eyaletlere göre değişen koşullara bağlıydı ve mülkiyet, ırk ve toplumsal statü önemli sınırlamalar yaratıyordu.
Senato üyeleri bile doğrudan halk tarafından değil, eyalet parlamentoları tarafından seçiliyordu. Senatörlerin halk tarafından doğrudan seçilmesi ancak 1913’te 17. Anayasa Değişikliği ile mümkün oldu.
Dolayısıyla Amerikan Cumhuriyeti, kuruluşundan itibaren iki farklı ideal arasında gelişti: Evrensel siyasi eşitlik iddiası ile bu eşitliğin sınırlı uygulanması.
Sonraki iki buçuk yüzyıl, büyük ölçüde bu çelişkinin etrafında şekillendi. İç Savaş ve köleliğin kaldırılması, “Yeniden Yapılanma” (Resconstruction) dönemi, kadınların oy hakkı, medeni haklar hareketi, 1965 Oy Hakkı Yasası ve daha sonraki eşit temsil mücadeleleri, Cumhuriyet’in kimleri kapsadığını sürekli yeniden tanımladı.
Bu tarihsel süreç içinde, 2026 seçimleri yeni bir dönüm noktası olarak değerlendirilebilir.
Elbette 2026’da yeni bir anayasa yazılmadı; ama, 1789’da oluşturulan kurumlara kimlerin ulaşabildiği konusunda önemli değişimler yaşandı.1789’da cumhuriyetin kurumları kurulmuştu. 2026’da ise o kurumların toplumsal temsil sınırlarının yeniden çizildiği bir seçim yaşanıyor.
2026, gerçekten Amerika’nın ikinci kuruluşu olabilecek mi? Amerikan halkında bunu talep ediyor; “eski siyaseti” silip süpürerek seçilen yeni siyasetçiler, kamu görevlileri ve bürokratlar, halkın kendilerine verdiği değiştirme vekaletini gerçekten kullanabilecek mi?
Bunu göreceğiz…
“We, the People” Anı: 21. Yüzyılda Cumhuriyete Yeniden Sahip Çıkmak
Belki de 2026 ara seçimlerini Amerikan tarihinin daha geniş akışı içinde anlamlı kılan, 1787 Anayasası’nın ilk üç kelimesinin, “We, the People”–“Biz, Halk” ifadesinin, 21. yüzyılın bütün zorlukları karşısında yeniden siyasi bir anlam kazanmasıdır. Ekonomik eşitsizliklerin derinleştiği, hayat pahalılığının gündelik yaşamı belirlediği, teknolojinin ve yapay zekânın toplumsal ilişkileri dönüştürdüğü, dezenformasyonun ortak gerçeklik duygusunu aşındırdığı, siyasi kutuplaşmanın demokratik kurumlara duyulan güveni sarstığı bir çağda Amerikan seçmeni, yalnızca kimin yöneteceğine değil, yönetimin kime ait olduğuna ilişkin bir irade ortaya koydu. Bu, yalnızca sandıkta iktidarı denetleme talebi değil; vatandaşlığın seyirci olmakla sınırlanamayacağını, temsil hakkının siyasi seçkinlere devredilmiş kalıcı bir ayrıcalık olmadığını, demokratik meşruiyetin kaynağının hâlâ halk olduğunu hatırlatan bir yurttaşlık hareketi olarak okunabilir. Gençlerin, göçmen ailelerin çocuklarının, tarihsel olarak dışlanmış toplulukların ve geleneksel parti hiyerarşilerinin dışında yetişen adayların siyasete katılması, anayasanın başlangıcındaki o üç kelimeye yeni bir toplumsal içerik kazandırıyor.
1789’da “We, the People” anayasal egemenliğin ilanıydı; 2026’da ise bu egemenliğin yalnızca seçimden seçime hatırlanan soyut bir ilke değil, yurttaşların bizzat kullanmak, genişletmek ve korumak istediği yaşayan bir hak olduğu iddiasına dönüşüyor. Amerikan Cumhuriyeti’nin ikinci kuruluşundan söz edilecekse, belki de başlangıç noktası tam burasıdır: Halkın devleti yeniden keşfetmesi değil, devletin kendisine ait olduğunu yeniden hatırlatması. Çünkü demokrasinin en köklü yenilenmesi, yalnızca yönetenlerin değişmesiyle değil, yönetilenlerin kendilerini yeniden cumhuriyetin asli sahipleri olarak görmesiyle başlar. “Halkın iradesine sahip çıkması”, sadece ABD ara seçimlerinde değil; Macaristan’da Viktor Orbán’ın, Tisza Hareketi ve Sırbistan’da Aleksandar Vučić’in “Öğrenci Listesi” tarafından yenilgiye uğratılması örneklerinde de yaşandı. Ve başka yerlerde yaşanmaya devam da edecek. Belki de, Türkiye de, 21. Yüzyılın ikinci çeyreğinde bir yerlerde Cumhuriyeti’ne, temsil hakkına, vatandaşlık haklarına sahip çıkacak.
Dr. Sezin ÖNEY
